رودخانه

از فرهنگنامه اردبیل

رودخانه ارس:ارس مهترين و پرآب ترين رودخانه شمالي ايران در منطقه آذربايجان است كه از غرب جلفا تا اصلاندوز مغان (استان اردبيل) در طول نوار مرزي ايران و جمهوري آذربايجان جريان دارد. ارس كه در زبان آذربايجاني «آراز» گفته ميشود پس از طي مسافتي سرانجام به درياي خزر مي ريزد. رودخانه ارس بسيار سيلابي است و در بيشتر فصل هاي سال گل آلود است. دو سد بزرگ يكي در محل قزل قشلاق ماكو و ديگري سد انحرافي ميل مغان در غرب اصلاندوز و سد خدآفرين در ناحيه خمارلو كه روي اين رودخانه ساخته شده است. در بستر رودخانه ارس 805 جزيره كوچك و بزرگ خالي از سكنه وجود دارد كه به زبان محلي به آن ‹‹ شام ›› مي گويند. اين جزيره ها تنها براي چراي حيوانات ساكنان اطراف رودخانه قابل استفاده اند. آب بخشي از رودخانه، توسط كانالهايي بسوي دشت مغان جريان يافته و سبب رونق كشاورزي در منطقه كشت و صنعت مغان شده است. رود گيلوان : رود گيلوان از كوه وناو، در 42 كيلومتري جنوب خاوري هروآبادخلخال سرچشمه مي‌گيرد. درازاي اين رود 12 كيلومتر است و در مسير جنوب باختري جريان دارد و در حوضة درياي مازندران قرار دارد. رود مشگين چاي: رود مشگين چاي از دامنه‌هاي شمالي كوه سبلان، در 23 كيلومتري جنوب باختري مشگين‌شهر سرچشمه مي‌گيرد و با شيب تند به سوي شمال جريان مي‌يابد. در يك كيلومتري شمال باختري روستاي احمد بيگلو با ريزابة بزرگي كه آن نيز از دامنه‌هاي سبلان سرچشمه مي‌گيرد، مي‌آميزد و هم چنان رو به سوي شمال باختري روان مي‌گردد و سرانجام در 4.5 كيلومتري باختر كوه ايلاني داغ، به اهر چاي وارد مي‌شود. رودخانه بالخلي :بالخلي چای ازجمله رودخانه هاي دائمي استان مي باشد كه از گردنة بالخلي ‹‹جنوب غربي شهر نير ›› حد فاصل دو رشته بزقوش و سبلان سرچشمه مي گيرد، سرشاخه هاي مهمي نظير برجلوچاي، سقزچي چاي، آغلاغان، جوراب چاي، درويش چاي، لاطران چاي و … در مسير به اين رودخانه پيوسته و آنرا پرآب مي سازند. اين رودخانه از وسط شهر اردبيل مي گذرد و سرانجام در شمال اردبيل به رودخانه قره سو تخليه مي شود. وجه تسميه بالخلي چاي (رودخانه ماهي دار) بيانگر زيست انواع ماهيان در اين رودخانه است كه عبارتند از قزل آلاي خال قرمز، سس ماهي، ماهي سياه، شاه كولي، همچنين اين رودخانه زيستگاه دائمي پستاندار آبزي (سمور آبي) و زيستگاه عبوري و فصلي انواع پرندگان مهاجر آبزي و كنار آبزي است.دو سد مهم يامچلو و بند انحرافي الماس بر روي اين رودخانه قرار دارد.

رودخانه بالها رود : رودخانه بالها رود از دامنه‌هاي شمالي كوه ميرو، در دهستان اجارود در 13 كيلومتري جنوب خاوري شهر گرمي سرچشمه مي‌گيرد و سراسر مرز ايران و جمهوري آذربايجان را تا بيله‌سوار مي‌پيمايد و روستاهاي مرزي بسياري را سيراب مي‌سازد. اين رودخانه از نقطة مرزي بيله‌سوار از ايران خارج شده و به سوي شمال خاوري درون دشت مغان جمهوري آذربايجان جريان مي‌يابد. اين رود از نظر جايگاه مرزي از اهميت بسياري برخوردار است. رودخانه خياو : خياوچاي يا خياوچاي از سرشاخه هاي مهم رودخانه قره سو در شهرستان مشگين شهر است. اين رودخانه از ارتفاعات هزار ميخ، آيي قاري، دلي آلي، جنوار داغي سرچشمه مي گيرد و سرتاسر درة موئيل را طي نموده و به قره سو مي ريزد. اين رودخانه مهم ترين زيستگاه ماهي قزل آلاي خال قرمز در استان اردبيل مي باشد. رودخانه قوتورسو : رودخانه قوتورسو از دامنه شمالي كوه سبلان، 18 كيلومتري جنوب خاوري مشگين‌شهر سرچشمه مي‌گيرد و با شيب زياد نخست به سوي شمال خاوري و سپس به سوي شمال باختري جريان مي‌يابد و پس از گذشتن از روستاهاي تازه‌كند و اودلي، در 2 كيلومتري باختر روستاي چنگ دره، به قره‌سو مي‌ريزد. رودخانه قره سو: رودخانه قره سو از رشته كوههاي تالش (باغرو) در شرق اردبيل سرچشمه مي گيرد و در مسير خود ضمن عبور از دشت اردبيل آبهاي جاري اين قسمت ازجمله بالخلي چاي را جمع آوري مينمايد. اين رودخانه دامنه هاي شمالي توده سبلان را دور زده و در شمال غرب شهر مشگين شهر درمحل كوجنق آب رودخانه اهرچاي را نيز دريافت كرده و سپس با يك انحراف قائم به سمت شمال جريان مي يابد و نام دٍ‏رود (دره رود) مي گيرد و سرانجام در محل اصلاندوز به رودخانه مرزي ارس تخليه مي شود. قره سو با اين كه ازجمله رودخانه هاي دائمي استان محسوب مي گردد ولي به سبب برداشت آب براي مصارف آبياري بخش اعظم بستر آن در تابستان خشك مي شود. اين رودخانه زيستگاه انواع ماهيان ازجمله ماهي سياه، سس ماهي، ماهي بركه اي، شاه كولي، كپور ماهي معمولي كف زي كسلر مي باشد. رودخانه هرودآباد: هروچاي در شهرستانهاي خلخال و كوثر كه جنوبي ترين شهرستانهاي استان اردبيل محسوب ميشوند، جريان دارد. اين ناحيه وسيع توسط چندين رودخانه بزرگ و كوچك زهكشي شده و تمامي آبهاي سطحي آن از طريق قزل اوزن و سفيد رود به درياي خزر مي ريزد. بزرگترين شبكه زهكشي در منطقه خلخال رود بزرگي است كه از سه رود هروچاي، آرپاچاي و سنگور چاي تشكيل شده است. هروچاي از ارتفاعات جنوب شهر خلخال سرچشمه گرفته و بسوي شمال مي رود. آرپاچاي تقريباً درهمان امتداد ولي درجهت مخالف از شمال به جنوب جاري است . هر دو رود در پايين دست به هم پيوسته و جريان به سمت غرب منحرف شده و ارتفاعات مابين خلخال و گيوي را با دره تنگ و عميقي بريده و به شهر گيوي مي رسد. در اين منطقه اين رود به نام گيوي چاي معروف است.