سبلان
از فرهنگنامه اردبیل
سبلان یا ساوالان
سبلان پس ازدماوند بزرگترین ومعروفترین کوه آتشفشانی خاموش ایران است كه به زبان آذري ساوالان و به زبان تالشی سفلون خوانده مي شود ، قله سلطان ساوالان آن باارتفاع 4811 مترسومین نقطه مرتفع ایران است .ساوالان باگستردگی وهیکل غول آسایش درمیان مردم شهرهای اطرافش وایلات وعشایردامنه اش مقدس است واین مردمان سلطان لقبش داده و حتی به آن قسم میخورند و درباورهای مردم ساوالان یکی ازهفت کوه بزرگ بهشت است که برای رسالتی به این جهان فرستاده شده است .
ساوالان از كوه هاي متعدد بلندي چون صائين ، نرميق ، قوشه داغ ، و… تشكيل شده است. دامنه هاي اين كوهستان در بخش مركزي از چهارسو به شهرستان هاي مشگين شهر و اهر در شمال ، تبريز در مغرب ، سراب درجنوب و اردبيل در شرق مشرف مي باشد. سبلان به شكل مخروط زيبائي است و دهانه آتش فشان خاموش آن در حال حاضر به صورت درياچه اي در آمده است. اطراف اين درياچه در تمام سال پوشيده از برف و يخ است. قله اصلي يا آتش فشان آن به نام سلطان ساوالان بلندترين نقطه آذربايجان و پس از دماوند بلندترين قله ايران است. کوهستان ساوالان از كانون هاي مهم آبگير دائمي رودهاي ، رودخانه های آذربايجان مي باشد. دامنه هاي شمالي آن به دره رود قره سو و اهرچايي و دامنه هاي جنوبي آن به شاخه ها ي آجي چاي منتهي مي گردد. بنابراين سبلان بخش عمده اي از آب هاي حوضه رودخانه ارس را تامين مي كند در دامنه هاي سبلان چشمه هاي فراوان آبگرم معدنی و آب سرد معدني وجود دارد از جمله موئيل سويي ، شابيل ، قوتورسويي و ...كه در فصول مختلف مورد استفاده اهالي مشگين شهر و گردشگران قرار مي گيرد. در بالاي قله سبلان حفره اي وجود دارد كه دهانه آتش فشان سبلان بوده است و امروزه به صورت درياچه اي در فصل گرم ظاهر مي شود
ساوالان صاحب سه قله است .قله بلندتر آن دریاچه بزرگی دارد که مثل چشم زنده ای همیشه حیرت زده آسمانهاست و از لحاظ علم دریاچه شناسی یا لیمونولوژی درجهان بی نظیراست .مشهوراست که قبرزرتشت پیامبردرکناراین دریاچه وزیریکی ازتخته سنگهاست وبه خاطرهمین است که درباور مردم ساوالان کوه پاکی ها لقب گرفته وهرکس قصد صعودبه آن راداشته باشد بایدپاک باشد.
قله دیگر ساوالان را حرم داغی می گویندکه ستیغ بزرگی است غیرقابل صعودوگفته میشودکه تنها زنان اگرجراتش راداشته باشند میتوانندازآن بالا روندچون درافسانه هایش آمده است که مردرابه خودراه نمی دهدوازبالای بلندی به ته دره پرتابش می کند.قله سوم که ارتفاعش کمتراست (كسري ) نام داده اندوبه هرحال کوه سلطان ساوالان چنان بزرگ وعزیزاست که برایش ترانه ها نیزسروده اند.
به علت فروریختگی و ریزش دهانه (کالدرا) شکل مخروط به شدت قطعه قطعه شده است. آتشفشان سبلان سه قله دارد که به دلیل فروریختگی به شدت فرسوده است. قله بلندتر سبلان سلطان و دو قله دیگر هرم داغ یا سبلان کوچک و آقام داغ یا کسری نام دارند.
در قسمت شمال و در قاعدهای که بلندتدین قله سبلان در آن واقع است، دریاچه کوچکی وجود دارد که احتمالا باقی مانده دهانه آتشفشانی است. آتشفشان مرکزی بر روی یک فرا بوم خاوری _ باختری از گدازههای ائوسن فوران کرده است . در دامنه جنوبی سبلان ، چشمه های گوگردی زیادی وجود دارد که آب آنها در حدود 40 درجه سانتیگراد حرارت دارد و تنها گواه فعالیت آتشفشان خاموش سبلان است. این چشمههای گوگردی نشان دهنده آخرین فعالیتهای یک آتشفشان است و بیانگر خاموش نشدن آتشفشان میباشند.
--Babak ۲۶ ژوئن ۲۰۰۸، ساعت ۱۹:۴۱ (UTC)
