شکی

از فرهنگنامه اردبیل

شهر شکی شهری در شمال غربی جمهوری آذربایجان نزدیک به سرحد داغستان و گرجستان. شهر شکی با جمعیت ۶۳٬۰۰۰ نفر در ۳۲۵ کیلومتری شمال غرب باکو قرار دارد. شكي

شكي يكي از قديمي‏ترين شهرهاي ايران شمالي است كه در دامنه‏هاي جنوبي سلسله كوههاي قفقاز بزرگ، در 370 كيلومتري باكو قرار دارد.

دربارة شهر شكي در منابع عربي، فارسي، تركي، ارمني ، گرجي و همچين روسي و مؤلفان سدة ميانة اروپايي، اطلاعاتي ارائه شده است. تعدادي از اهالي شهر شكي در وادي رود «كيش » سكونت داشتند. در 1772 ميلادي سيل عظيمي، اين مناطق را ويران كرد و مردم به نقطة فعلي (نوخا) نقل مكان كرده و در آنجا ساكن شدند. نوخا از مناطق قديمي مسكوني ايران شمالي است. دربارة اين منطقه، بطلميوس (قرن دوم ) در كتاب «آموزش جغرافيا» اطلاعاتي تحت عنوان «نيگا » ارائه داده است.

سال بناي شكي كاملاً مشخص و معين نشده است. گمان مي‏رود كه اين شهر در قديم در محل تلاقي رود كيش با ايري چاي در نزديكي قره‏داغ كنوني بنا شده است. شكي مركز ولايت تاريخي «اينيدلي» و از شهرهاي مهم آلبانياي قفقاز بود و ايالت شكي از مراكز مذهبي آلبانيا به شمار مي‏رفت. در قرن 7 ميلادي، شكي به دست سپاهيان اسلام فتح شد و در دورة جنگهاي خزرها با مسلمانان، چندين بار دست به دست گرديد. در پايان قرن 9 ميلادي، در دورة‌ افول قدرت اعراب، در ايالت شكي حكومتي مستقل ايجاد شد. در قرن 11 ، شكي تحت حاكميت شيروانشاهان قرار گرفت. فئودالهاي گرجي كه قصد ضميمه كردن اراضي شمال غربي ايران شمالي را به خاك گرجستان داشتند، چندين بار به شكي حمله كردند.

فتح شهر به دست اشغالگران مغول، ضربة شديدي به حيات اقتصادي آن وارد كرد. ولي در دورة حكومت ايلخانان، شكي مجدداً رو به توسعه گذاشت . مردم شهر در اين دوره به صنعت، بازرگاني ، شلتوك كاري، باغداري، پرورش كرم ابريشم و ساير فعاليت‏ها، اشتغال داشتند.

در دورة ‌انحطاط حكومت ايلخانان (پايان قرن 14 ميلادي) شكي به مركز حكومتي مستقل تبديل شد. دراين دوره شكي را «سيد علي» اداره مي‏كرد. در هنگام هجوم تيموريان به شكي، سيد علي رهبري مقاومتي جدي مقابله با آنان را به عهده داشت. او در سالهاي 98 ـ 1397 ميلادي با لشكري از مردم شكي به كمك مدافعان قلعة «الينجه قلعه» شتافت. پس از مرگ سيد علي ، فرزندش سيد احمد با ميانجيگري شيروانشاه ابراهيم اول (1328 ـ 1417 م.) با تيمور مناسبات دوستانه برقرار كرد.

در 1524 ميلادي، شكي را درويش محمد خان اداره مي‏كرد. در هنگام اردوكشي طهماسب اول شاه صفوي (76 ـ 1524 ) به شيروان، درويش محمدخان به كمك شيروانشاه شتافته و با سپاهيان خود با ارتش ايران به جنگ پرداخت. سپاهيان ايران براي تنبيه درويش محمدخان به شكي وارد شدند و او را كه در قلعة «گله‏سن، گوره‏سن» مقاومت مي‏كرد، به هلاكت رسانيدند و ايالت شكي در تركيب دولت ايران قرار گرفت.

دردورة جنگهاي ايران و عثماني ، در سالهاي 80 قرن شانزدهم، شكي به تابعيت دولت عثماني درآمده و به مركز «سنجاق شكي » مبدل شد. دوباره در سال 1606 ميلادي سپاهيان ايران شكي را از دولت عثماني باز پس گرفتند.

در دورة نادرشاه (1736 ـ 1747 م) ، شورشهاي چندي عليه دولت ايران به وقوع پيوست . در سال 1734 ميلادي اهالي شكي عصيان كرده وكيل نادرشاه «ملك نجف» را به قتل رساندند. در شكي، حكومت به دست سركردة شورشيان، يكي از اعيان محلي به نام حاجي چلبي افتاد. پس از قتل نادرشاه حاجي چلبي حكومت خود را به سراسر ايالت شكي گسترش داد. در دورة او، شكي يكي از قدرتمندترين خانات ايران شمالي به شمار مي‏رفت. اين منطقه در 1805 ميلادي تحت حاکمیت سلیم خان شکی بود که نیروی روسیه بر شکی غلبه کرد و سلیم خان شکی با خانواده و ایل خود به تابعیت روس تن نداد و به ایران کوچ کرد و شکی به اشغال روسيه درآمد و نهايتاً براساس معاهده گلستان، در سال 1813 ميلادي شكي از ايران منتزع به روسيه منضم شد.