مغان

از فرهنگنامه اردبیل

دشت مغان سرزمین وسیعی در شمال شرقی آذربایجان و جنوب غربی دریای خزر است که بر روی مدار 39/25 عرض شمالی و 47/25 و 48/25 طول شرقی نصف النهار گرینویچ واقع شده است . وسعت این منطقه در ادوار تاریخی گذشته بسیار وسیع تر از موقعیت فعلی آن بوده است ؛ بطوری که از شمال با ولایت آران و شیروان (مرز حدود سیصد کیلومتر) در طول مسیر رودخانه ارس و کر(کوران) هم مرز بوده است. دریای خزر در شرق از مصب رود کورا تا موضع قیزیل آغاج در شمال ولایت تالش (به طول حدود صد کیلومتر) مرز طبیعی آن را تشکیل میداد. ولایت گیلان و اردبیل در مرز جنوب و جنوب شرقی از طریق رود قره سو و کوه های ارشق (به طول حدود دویست کیلومتر) همسایگان این سرزمین شناخته می شدند. در غرب (حدود 150 کیلومتر) به کوههای شرقی ارسباران محدود می شده و رودخانه دره رود، مرز طبیعی آن بوده است. این حدود و ثغور موقعیت راهبردی برای دشت مغان ایجاد کرده بود. بطوری که دشت مغان در دوره قبل از اسلام به عنوان یک اسپهبدنشین ، همچون شاه نشینهای آذربایجان و آلبانیان (آران) و گیلان و ارمنستان شناخته می شود. در دوره بعد از اسلام نیز ولایتی بزرگ در ایالت آذربایجان بوده است. وجود جلکه ای حدود سیصد هزار هکتار و اراضی آبرفتی سواحل دریای خزر و کناره های رودهای بزرک ارس و کر، این منطقه را در همه ادوار تاریخ به قطب کشاورزی و دامپروری ایران تبدیل کرده بود. از زمانی که به موجب عهد نامه کلستان (1228قمری) و ترکمنچای (1243 ق) بخش عظیمی از اراضی جلکه ای مغان در قسمت شمال و شرق و نواحی متصل به دریای خزر از قلمرو ایران منتزع و ضمیمه متصرفات روسیه شد، موقعیت و حدود مقان به مرزهای کنونی محدود شد. موقعیت کنونی مغان از شمال از طریق رودخانه ارس (حدود هفتاد کیلومتر) و از شرق از خط مرزی روستای حسن خانلو - بیله سوار - بالهارود و ارتفاعات طالش مغان (حدود 150 کیلومتر) با جمهوری آذربایجان همسایه است. از جنوب به شهرستان مشگین شهر و از غرب به شهرستان کلیبر منتهی می شود. وسعت دشت مغان فعلی با سه شهرستان بیله سوار ، گرمی و پارس آباد مغان در مجموع 5484 کیلومتر مربع است که بیش از 26 درصد استان اردبیل را در بر می گیرد. حدود صد هزار هکتار از این وسعت ، اراضی جلگه ای بوده و بقیه شامل نواحی استیپی مغان در دامنه ارتفاعات خروسلو ، اراضی تپه ماهوری و کوهپایه ای انکوت مغان و محال موران گرمی می شود. بخش کوهستانی شامل کمتر از بیست درصد وسعت کل منطقه است. استقرار قبیله و قشر روحانی مغان در جلگه و کوه های این سرزمین و نقش اساسی آنان در تشکیل اولین هسته دولت ایران و دفاع از استمرار و تداوم آن دولت ها در برابر تهاجمات سیاسی ، نظامی و فرهنگی دولتها و ملل بیگانه از نکات ارزشمند و تاریخی سرزمین و مردم مغان در کل تایرخ ایران است. در سده های نخست اسلامی، نوع تعامل مردم مغان با اولین دسته های سپاهیان اسلام و برخوردهای معارضانه آنها با تعدی و ستمگری عوامل خلافت اموی و عباسی و استمرار حاکمیت بومی از نکات درخور تامل است که اهمیت سیاسی و نظامی این دیار را در پژوهشهای تاریخی ممتاز می نماید. در عصر حاکمیت صفویان ، جنگجویان غیرتمند عشایر مغان، به ویژه نیروی نظامی و سیاسی تازه تشکیل یافته شاهسون با ابراز رشادت و دلاوری در صحنه های مختلف و میادین جنگ با بیگانگان و اشغالگران روسی و عثمانی حماسه های جاویدان را آفریدند.

برگرفته از کتاب : تاریخ دشت مغان نوشته میر نبی عزیززاده