مقدس و محقق اردبیلی
از فرهنگنامه اردبیل
حضرت آیت الله العظمی و مثل القداسه و التقوی مولانا شیخ احمد مقدس و محقق اردبیلی شخصیتی است که در میان فقها و عالمان طراز اول جهان اسلام و بخصوص تشیع چون خورشیدی تابان می درخشد و نظیری برای حضرتش سراغ نداده اند ، به تعبیر علامه محمد باقر مجلسی در متقدمین و متاخرین از علماء مانندی برای ایشان نیست و حضرتش اولین فقیه جامعی است که عظمت علمی و معنویش عظمت شیعه را پس از قرنها به ایرانیان متوجه ساخته و محوریت را بدانان باز گرداند . در زهد و تقوی چنان به اوج رسید که لقب مقدس مختص وی گردید و در علم و فضل به بلندایی درآمد که محققش نامیدند ، او دارای مقام تشرف به ساحت اقدس حجت الهی مهدی موعود است و پاسبان بارگاه مولای متقیان و صد البته دارالارشاد اردبیل را فخر و شرفی که بخاطر آن سر به افلاک رساند و بر خاکیان ببالید . نام پدرش محمد است و به احتمالی در اوایل قرن دهم هجری قمری در قریه نیار اردبیل دیده به جهان گشود . مقدمات و بخشهایی از علوم حوزوی را از علماء و اساتید وقت اردبیل فرا گرفت سپس عازم حوزه علمیه نجف اشرف گردید و از محضر اساتید آنجا همچون آقا سید صانع بهره برد و نیز جند سالی به شیراز مهاجرت کرد و فلسفه و کلام را در محضر عالم وارسته جمال الدین محمود آموخت ، هر چند سیر تحصیلات و اساتید محقق اردبیلی بدرستی دانسته نیست لکن عظمت و دقت مثال زدنی ایشان در فنون مختلفه علوم اسلامی همچون فقه و اصول فلسفه و عرفان و کلام و حدیث و تفسیر در بلندایی است که کمتر کسی توان عروج بهبدانجا را دارد معظم اله بعد از تکمیل مقامات علمی و معنوی در نجف اشرف بر مسند تدریس نشست و آن حوزه کهن را که می رفت چراغ پرفروغش به خاموشی گراید احیاء نمود و انوار علم و فضل و فضیلت و معنویت را مجددا جلوه گر ساخت عالمان و طالبان علم به جذبه مقدس و محقق اردبیلی از اقصی نقاط جهان اسلام به نجف سرازیر شدند و اکنون بیش از چهارصد سال است به یمن تجدید حیات علمی حوزه نجف اشرف توسط آن بزرگوار ، آن حوزه مقدس مرکز علوم الهی می باشد . محقق اردبیلی در طول حیات پربرکت خویش شاگردان بسیاری تربیت کرد که هر کدام جزء مراجع و علماء طراز اول جهان اسلام شدند . آثار علمی بسیاری به قلم ایشان برجا مانده است ، از آن جمله می توان به آثار ارزشمند زیر اشاره نمود .
1_ استیناس المعنویه
2_ بحرالمناقب
3_ حاشیه بر شرح تجریدها
4_ حدیقه الشیعه
5_ رساله خراجیه
6_ زبده البیان فی آیات الاحکام
7_ مقاله فی الامرباشی
8_ مناسک حج
9_ مجمع الفوایده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان (که مشتمل بر یک دوره فقه استدلالی است)
سرانجام این عالم ربانی و فقیه صمدانی در ماه رجب سال 993 هجری قمری (1174 شمسی) رخت از جهان خاکی بست و روح مقدسش به ملکوت اعلی پیوست . قدس سره القدوسی
منبع : گوهر شبچراغ اثر موزه مفاخر دینی استان اردبیل
